اختلال گسترده در اینترنت ایران: از گزارش نتبلاکس تا واقعیت دسترسی کاربران
طبق گزارش اخیر «نتبلاکس» (NetBlocks)، اینترنت ایران با اختلال مواجه شده و اتصال حدود ۲۰ درصد از مردم کشور قطع شده است. این اختلال در شرایطی رخ داده که گزارشها از برگزاری تجمعات اعتراضی در برخی دانشگاهها و مناطق تهران حکایت دارد. این اتفاق، بار دیگر توجهها را به وضعیت ناپایدار و مملو از محدودیت دسترسی به اینترنت در ایران معطوف کرده است.
گزارش نتبلاکس از آخرین اختلال
شرکت بینالمللی «نتبلاکس» که دسترسی به اینترنت در سراسر جهان را رصد میکند، در تاریخ ۹ دیماه ۱۴۰۴ از یک اختلال شدید و گسترده در اینترنت ایران خبر داد. این اختلال به صورت سراسری روی بیشتر ارائهدهندگان خدمات اینترنتی (ISPها) تأثیر گذاشت. به گزارش این شرکت، راههای ارتباطی که اینترنت ایران را به شبکه جهانی متصل میکنند، دچار مشکل شدهاند و در نتیجه، بسیاری از کاربران ایرانی نتوانستهاند به اینترنت بینالملل دسترسی پیدا کنند یا با سرعت بسیار پایینی مواجه شدهاند.
تصویر بزرگتر: کیفیت اینترنت در ایران
این اختلال اخیر، تنها بخشی از یک چالش ساختاری بزرگتر است. گزارشهای معتبر بینالمللی تصویر نگرانکنندهای از کیفیت اینترنت در ایران ترسیم میکنند:
ایران در رتبهبندی کیفیت اینترنت جهان
· رتبه کلی ایران: ۹۷ از ۱۰۰ کشور
· شاخص کندی (سرعت): رتبه ۸۴
· شاخص اختلال: رتبه ۹۲
· شاخص محدودیت: رتبه ۹۹
· میانگین تاخیر شبکه (RTT): ۲۹۵ میلیثانیه (مشابه کشورهای جنگزده)
این آمار نشان میدهد ایران نه تنها در زمینه سرعت اینترنت، بلکه به ویژه در معیارهای محدودیت و اختلال، در میان بدترین کشورهای جهان قرار دارد. بر اساس گزارش ۲۰۲۵ کلادفلر، ۷ مورد از ۸ قطعی بزرگ اینترنت ایران در آن سال، منشأ دولتی داشته است.
سابقه قطعیهای گسترده و خاموشیهای عمدی
ایران سابقه طولانی در اعمال خاموشیهای گسترده اینترنت در زمانهای حساس دارد. یکی از جدیترین این موارد، قطعی سراسری در خرداد ۱۴۰۴ بود.
بررسی یک خاموشی گسترده (خرداد ۱۴۰۴)
· علت رسمی: درگیری نظامی با اسرائیل و ترس از سوءاستفاده برای اهداف نظامی و حملات سایبری.
· میزان کاهش ترافیک: گزارشها از کاهش ۹۷ درصدی ترافیک اینترنت ایران خبر دادند.
· مدت زمان: این قطعی سراسری برای چندین روز ادامه یافت و حتی پس از «برقراری جزئی»، کشور تا حد زیادی آفلاین باقی ماند.
· تأثیر: این خاموشی، دسترسی به اطلاعات و ارتباطات را به شدت مختل کرد و گزارشهایی از زمینگیر شدن سیستم بانکی نیز منتشر شد.
این رویداد، تکرار الگویی بود که پیشتر در زمان اعتراضات آبان ۱۳۹۸ نیز دیده شده بود، جایی که یک قطعی یکهفتهای با هدف کنترل اطلاعات اجرا شد.
چرا اینترنت ایران اینقدر شکننده است؟
عوامل متعددی دست به دست هم دادهاند تا اینترنت ایران به چنین وضعیت ناپایداری دچار شود.
· سیاستهای محدودکننده داخلی: فیلترینگ گسترده پلتفرمهای اصلی اجتماعی مانند اینستاگرام، تلگرام و X (توئیتر)، نقش بسیار پررنگی دارد. جالب آنکه با وجود فیلتر بودن، اینستاگرام سهم قابل توجهی از ترافیک ایران را دارد که نشان از استفاده گسترده از فیلترشکن (VPN) است. نظرسنجیها نشان میدهد حدود ۹۳ درصد از جوانان زیر ۳۰ سال ایرانی از فیلترشکن استفاده میکنند.
· زیرساختهای فرسوده: بخش عظیمی از ترافیک اینترنت ایران (حدود ۷۹٪) هنوز بر بستر پروتکلهای قدیمی مانند HTTP/1.x جابهجا میشود، در حالی که جهان به سمت پروتکلهای سریعتر مانند HTTP/3 حرکت کرده است.
· طرح شبکه ملی اطلاعات: تمرکز بر توسعه این شبکه داخلی، گاه به بهای کاهش کیفیت و پهنای باند اینترنت بینالملل تمام شده است.
· تحریمها و انزوای بینالمللی: تحریمهای بینالمللی نیز دسترسی به فناوریهای روز و توسعه زیرساخت را با مشکل مواجه کرده است.